Zioła na balkonie mogą zacząć się od prostego pytania: gdzie ustawić doniczki i jak nie przesadzić z podlewaniem? O ogrodzie Natalii pisałem już przy okazji pomidorów, a rosną w nim też zioła: bazylia, tymianek i szałwia. Ogród to jej rewir, a ja nie jestem ogrodnikiem. Zbieram więc wskazówki z poradników ośrodków doradztwa rolniczego. Przydadzą się tym, którzy planują zioła na balkonie i tarasie oraz zioła w ogrodzie: od wyboru stanowiska i doniczki, przez uprawę trzech roślin, po zbiór i zimowanie.
Zioła na balkonie i w ogrodzie: gdzie je postawić
Zarówno zioła na balkonie, jak i zioła w ogrodzie potrzebują stanowiska słonecznego i osłoniętego od wiatru. Według poradniku Dolnośląskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego rośliny wygrzane w słońcu wytwarzają więcej olejków eterycznych, od których zależy aromat. Ten sam poradnik odradza miejsca obniżone, gdzie może zalegać woda.
Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego radzi wybierać wystawę południową, południowo-wschodnią lub południowo-zachodnią, z delikatną osłoną przed południowym słońcem. W cieniu zioła się wyciągają, bledną i tracą aromat. Zioła na balkon wybiera się więc z myślą o takim nasłonecznieniu.
Zioła na balkonie można uprawiać w pojemnikach, a Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego opisuje także podwyższone grządki z drewnianych skrzyń wypełnionych podłożem. Takie rozwiązanie można urządzić również na niewielkim balkonie lub tarasie. Według poradnika bazylia, tymianek i szałwia należą do ciepłolubnych gatunków, które dobrze rosną na takich grządkach. Zioła w ogrodzie można posadzić w podobnym, słonecznym i osłoniętym miejscu, na przykład przy południowej ścianie budynku lub przy ogrodzeniu, jak opisuje poradnik.
Przy planowaniu pomaga też podział na rośliny o różnym cyklu życia. Bazylia jest u nas w Polsce rośliną jednoroczną, a szałwia lekarska i tymianek to zioła wieloletnie, jak podaje poradnik Dolnośląskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego. Ta różnica przyda się przy siewie i planowaniu zimowania ziół.
Zioła w doniczkach: pojemnik, podłoże i drenaż
Zioła w doniczkach potrzebują podłoża, które nie zbija się i przepuszcza wodę. W artykule Wielkopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego czytamy, że ma być ono próchniczne, lekkie, przepuszczalne i zasobne. Można dodać perlit, który poprawia warunki powietrzno-wodne.
W donicach i skrzyniach potrzebny jest drenaż. Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego wyjaśnia, że wiele ziół lepiej znosi okresowe niedobory wody niż jej nadmiar. Na dnie doniczki można więc umieścić warstwę, która ułatwi odpływ wody, na przykład kamyki. Zioła w doniczce nie powinny stać w wodzie zalegającej na dnie.
Materiał pojemnika też ma znaczenie. Według Wielkopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego donice ceramiczne są ciężkie, dobrze przepuszczają powietrze i trudniej przewrócić je wiatrowi. Plastikowe są lżejsze, ale szybciej się nagrzewają, przez co woda szybciej z nich odparowuje. Skrzynia może być drewniana. W dużej donicy między roślinami zalecany jest odstęp około 30 cm.
Nie każda roślina będzie dobrym sąsiadem dla każdej. Ten sam poradnik przestrzega przed sadzeniem szałwii i bazylii w jednej donicy: silnie rosnąca szałwia może zagłuszyć delikatniejszą bazylię. Zioła w doniczkach wybiera się więc z uwzględnieniem ich siły wzrostu.
Małe pojemniki szybko tracą wilgoć, dlatego Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego zaleca częste sprawdzanie stanu podłoża. Zbyt obfite podlewanie może prowadzić do gnicia, szczególnie młodych roślin. Podlewanie wymaga więc obserwacji podłoża, a nadmiar wody też szkodzi.
Bazylia: kiedy siać i jak uprawiać
Kiedy siać bazylię, jeśli ma rosnąć w doniczce lub na zewnątrz? Według poradnika Dolnośląskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego (DODR) nasiona wysiewa się w domu na przełomie marca i kwietnia, a roślinę na zewnątrz wysadza dopiero w połowie maja. Bazylia jest wrażliwa na niskie temperatury, dlatego poradnik zalicza ją do najtrudniejszej w uprawie grupy roślin.
Bazylia w doniczce powinna stać w miejscu słonecznym i zacisznym. Według poradnika DODR lubi żyzną, próchniczą i średnio wilgotną glebę, a podczas suszy trzeba ją nawadniać. To roślina jednoroczna, więc uprawę bazylii można planować osobno od ziół wieloletnich. Uprawa bazylii różni się od uprawy ziół, które wolą suchsze podłoże, jak tymianek.
Jeśli wysiew nasion wydaje się skomplikowany, można rozważyć kupioną rozsadę. To młoda roślina przygotowana do posadzenia w docelowym miejscu. Uprawa bazylii obejmuje też uszczykiwanie wierzchołków. Poradnik DODR podaje, że wierzchołki uszczykuje się, gdy roślina osiąga około 15 cm, co pobudza ją do silniejszego krzewienia. Przez całe lato usuwa się pędy kwiatostanowe, ponieważ bazylia najlepiej smakuje przed kwitnieniem.
Bazylia w doniczce, jak każde zioło w małym pojemniku, wymaga częstego sprawdzania podłoża, bo według DODR w takich pojemnikach szybko ono przesycha.
Tymianek i szałwia: zioła wieloletnie
Uprawa tymianku i szałwii różni się od uprawy bazylii, bo są to zioła wieloletnie. Tabela zbiera to, co o tych ziołach piszą poradnik Dolnośląskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego i poradnik ogrodniczy. Tymianek jest niską krzewinką lubiącą słońce oraz gleby średnio wilgotne i suche, zasobne w wapń. Szałwia lekarska dobrze znosi przejściową suszę, ale źle reaguje na zalewanie.
| Zioło | Cykl życia | Stanowisko i podłoże | Woda i zima |
|---|---|---|---|
| Bazylia | Jednoroczna | Słońce, zaciszne miejsce, żyzna próchniczna gleba | Średnio wilgotna; w suszy trzeba nawadniać. Nie zimuje jako roślina jednoroczna. |
| Tymianek | Wieloletni | Słońce, gleby średnio wilgotne i suche, pH 5,5-6,5 | W doniczce większe ryzyko przemarznięcia. |
| Szałwia | Wieloletnia | Ciepłe, słoneczne miejsce osłonięte od wiatru; przepuszczalna gleba z piaskiem lub żwirem | Znosi przejściową suszę, źle znosi zalewanie; zaleca się ją okryć na zimę. |
Przy uprawie tymianku DODR podaje, że nasiona najczęściej wysiewa się do gruntu od kwietnia do maja. Dla szałwii opisuje siew na rozsadniku na przełomie marca i kwietnia. Początkujący mogą też wybrać rozsadę: blog Akademia Dobrego Smaku SGGW o ziołach na parapecie wymienia tymianek i szałwię wśród ziół, które do doniczek sadzi się jako gotowe sadzonki.
Uprawa szałwii wymaga miejsca ciepłego, słonecznego i osłoniętego od wiatru, a podłoże powinno przepuszczać wodę. Tymianek w doniczce i szałwia w doniczce korzystają ze wspólnej zasady: nie dopuścić do zalegania wody. Zioła wieloletnie mogą rosnąć dłużej niż bazylia, ale ich pojemniki wymagają uwagi przed zimą.
Zbiór, suszenie i mrożenie ziół
Zbiór do suszenia różni się od zrywania liści na bieżące użycie. Według DODR tymianek ścina się na początku kwitnienia na wysokości 10-15 cm, a szałwię zbiera przed kwitnieniem. Poradnik zaleca wybierać zdrowe rośliny, zbierać je w suche dni przed południem i nie myć przed suszeniem. Cienką warstwę ziół suszy się w miejscu ocienionym i przewiewnym.
Jak suszyć zioła, żeby zachować ich aromat? Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego radzi przechowywać susz w szczelnym słoiku opisanym nazwą rośliny i datą zbioru. Według opracowania Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie zioła olejkowe suszy się w temperaturze nieprzekraczającej 30-35 °C, ponieważ zbyt wysoka może pozbawić surowiec olejku eterycznego. To samo opracowanie opisuje mrożenie: świeżo zebrane liście lub dobrze ulistnione pędy, bez części zdrewniałych, myje się bez długiego moczenia, osusza, rozkłada cienką warstwą na tacy i szybko zamraża, a zamrożone zioła zużywa się w ciągu ośmiu-dziewięciu miesięcy.
Natalia piecze od 2023 roku chleb na zakwasie, a o chlebie na zakwasie napisałem osobno.
Zimowanie ziół z balkonu
Zimowanie ziół zależy od ich cyklu życia i miejsca uprawy. Bazylia jest jednoroczna, a artykuł Muratora radzi przenosić bazylię i inne zioła jednoroczne na zimę do jasnego pomieszczenia. Poradnik ogrodniczy Mój Piękny Ogród podaje, że rośliny w pojemnikach są bardziej narażone na przemarznięcie niż te w gruncie. Doniczki można osłonić gałązkami iglaków albo przenieść w jasne miejsce przy silnych mrozach bez śniegu.
DODR zaznacza, że szałwia lekarska w chłodniejszych rejonach kraju może wymarzać, dlatego zaleca okrycie jej na zimę. Murator opisuje też owijanie pojemników folią bąbelkową lub grubą warstwą gazet. Zioła wieloletnie w doniczkach nie mają gwarancji przetrwania, więc zimowanie ziół to przede wszystkim przygotowanie roślin i pojemników na trudniejsze warunki. Nie jestem ogrodnikiem, ale ta różnica między jednoroczną bazylią a wieloletnimi ziołami porządkuje cały plan. Czasem sama wiedza, czego oczekiwać od roślin, uspokaja bardziej niż ambitny plan pielęgnacji.
Często zadawane pytania
Jakie zioła na balkonie wybrać na początek?
Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego wymienia bazylię, tymianek i szałwię wśród ciepłolubnych ziół, które mogą rosnąć na podwyższonej grządce na balkonie. Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego radzi dla ziół wystawę południową, południowo-wschodnią lub południowo-zachodnią. Według DODR bazylia jest jednoroczna, a tymianek i szałwia wieloletnie.
Kiedy siać bazylię do doniczki?
Nasiona bazylii wysiewa się w domu na przełomie marca i kwietnia. Na zewnątrz wysadza się ją dopiero w połowie maja, ponieważ jest wrażliwa na niskie temperatury. Możecie też wybrać gotową rozsadę.
Czy tymianek i szałwia przezimują na balkonie?
Tego nie można zagwarantować, a rośliny w doniczkach są bardziej narażone na przemarznięcie. DODR zaznacza, że szałwia może wymarzać, dlatego zaleca jej okrycie. Poradniki ogrodnicze opisują osłanianie doniczek gałązkami iglaków, folią bąbelkową lub gazetami.
Paweł Kolasa
47 lat, tata dwójki nastolatków — Kuby (19) i Zosi (17). Mieszka z żoną Natalią w Katowicach, od 2022 prowadzi bloga Służba Rodzinie. Nie jest psychologiem. Nie jest pedagogiem. Jest tatą, który uczy się metodą prób i błędów — i dzieli się tym, co z tego wychodzi.
